Ödev, makale veya tez yazarken kaynakları bir yerde toplamak ve kaynakçayı doğru biçimde üretmek zaman alır. Mendeley, PDF’lerinizi düzenlemenize, not almanıza ve Word içinde birkaç tıkla atıf ile kaynakça oluşturmanıza yardımcı olan ücretsiz bir kaynak yöneticisidir. Bu rehberde “Mendeley ile kaynakça oluşturma” sürecini sıfırdan anlatıyoruz: hesap açmak, masaüstü uygulamasını kurmak, PDF eklemek, künyeleri düzeltmek, Word eklentisiyle metin içi atıf vermek ve APA, MLA veya Chicago stilinde kaynakça üretmek.
Menü adları Mendeley Reference Manager (güncel masaüstü sürümü) ve Microsoft Word eklentisine göre verilmiştir. Arayüz zaman zaman güncellendiği için bazı düğmelerin yeri küçük farklılıklar gösterebilir. Zotero tercih ediyorsanız Zotero ile kaynakça oluşturma rehberimize de bakabilirsiniz; iki araç benzer işi farklı arayüzlerle yapar.
Mendeley Nedir, Ne İşe Yarar?
Mendeley, akademik kaynakları (özellikle PDF makaleleri) saklayan, etiketleyen ve atıf üreten bir yazılımdır. Temel avantajları şunlardır:
- Ücretsiz başlangıç hesabı ile masaüstü, web ve Word eklentisini kullanabilirsiniz.
- PDF’leri sürükleyip bırakarak kütüphanenize ekler; birçok dosyada başlık, yazar ve yıl otomatik okunur.
- Metin içi atıf ve kaynakça Word’de stil seçerek otomatik güncellenir.
- Bulut senkronizasyonu sayesinde bilgisayar değiştirseniz de kütüphaneniz taşınır.
Mendeley bir arama motoru değildir; kaynakları kendiniz eklemeniz gerekir. Kaynak bulmak için Google Akademik nasıl kullanılır rehberi, Türkçe makaleler için DergiPark ve YÖK Tez Merkezi gibi ücretsiz kanallar yardımcı olur.
Adım 1: Hesap Açın ve Uygulamayı Kurun
Resmi siteden (mendeley.com) ücretsiz hesap oluşturun. Ardından işletim sisteminize uygun Mendeley Reference Manager masaüstü uygulamasını indirip kurun ve aynı hesapla giriş yapın. Web arayüzü de vardır; ancak Word eklentisi ve PDF okuyucu için masaüstü sürümü daha rahattır.
- Hesabınızı e-posta ile doğrulayın.
- Masaüstü uygulamayı kurup giriş yapın.
- İsterseniz mobil uygulamayı da bağlayın; temel kullanım için zorunlu değildir.
Üniversitenizin kurumsal Mendeley erişimi varsa aynı e-posta ile kurum özelliklerinden yararlanabilirsiniz; yoksa kişisel ücretsiz hesap yeterlidir.
Adım 2: Kaynakları Kütüphaneye Ekleyin
Kaynak eklemenin birkaç pratik yolu vardır:
- PDF sürükle-bırak: Makale PDF’ini uygulama penceresine bırakın. Mendeley çoğu dosyada künye alanlarını doldurmaya çalışır.
- Dosya → Ekle / Add files: Birden fazla PDF’i toplu seçebilirsiniz.
- Kimlikle ekleme: DOI, PMID veya ISBN biliyorsanız ilgili alana yapıştırıp kaydı çekebilirsiniz; bu yöntem künye hatalarını azaltır.
- Manuel kayıt: Kitap bölümü, web sayfası veya PDF’si olmayan kaynaklar için “Manual entry” ile tür seçip alanları kendiniz doldurun.
Klasör ve etiketlerle düzen
Dönem ödevi, bitirme tezi veya farklı dersler için ayrı klasörler (collections) oluşturun. Etiketler (tags) ile “okunacak”, “yöntem”, “giriş” gibi durumları işaretleyebilirsiniz. Düzenli bir kütüphane, kaynakça üretmeden önce kaybolan PDF’leri aramayı önler.
Adım 3: Künye Alanlarını Mutlaka Kontrol Edin
Otomatik okunan künyeler sık hata içerir. Her kaydı açıp şu alanları gözden geçirin:
- Yazar adları (Türkçe karakterler, eksik yazar, büyük-küçük harf),
- Yıl, dergi adı, cilt, sayı, sayfa aralığı,
- DOI numarası,
- Başlığın stil kurallarına uygun yazımı,
- Kaynak türü (journal article, book, thesis, webpage vb.).
Yanlış tür seçilmiş bir kayıt, Word’de yanlış biçimde görünür. Özellikle tez, bildiri ve web kaynaklarında türü elle düzeltin. Kaynakçanızın niteliği, Mendeley’nin ürettiği satırdan çok sizin düzelttiğiniz künyeye bağlıdır.
Adım 4: Word Eklentisini Kurun ve Stil Seçin
Mendeley Cite (veya sürümünüze göre Mendeley Citation Plugin) eklentisini Word’e bağlayın. Kurulumdan sonra Word’ü yeniden açın; şerit menüde Mendeley sekmesi veya Cite paneli görünmelidir.
- Word’de Mendeley Cite panelini açın ve aynı hesabınızla oturum açın.
- Kullanacağınız stili seçin: Türkiye’de birçok sosyal bilim dersi APA 7, bazı bölümler Chicago veya MLA ister. Ders yönergenize bakın.
- Stil listesinde arama kutusuna “APA” yazarak güncel APA 7 sürümünü bulun.
Stil sonradan değiştirilebilir; metin içi atıflar ve kaynakça yeni stile göre yenilenir. Yine de büyük bir metinde stil değişiminden sonra satır satır kontrol edin.
Adım 5: Metin İçi Atıf Ekleyin
İmleci cümlenin atıf vermek istediğiniz yerine getirin:
- Mendeley Cite panelinde ilgili kaydı arayın veya kütüphaneden seçin.
- Insert citation (atıf ekle) düğmesine tıklayın.
- APA’da parantezli (Yazar, yıl) veya anlatımsal “Yazar (yıl)” biçimini ihtiyaca göre ayarlayın.
- Sayfa numarası gerekiyorsa (doğrudan alıntı) atıf düzenleme seçeneğinden sayfa ekleyin.
Birden fazla kaynağı aynı parantezde göstermek için birden fazla kayıt seçip tek seferde ekleyin. Kaynağı sonradan kütüphanede düzelttiğinizde Word’deki atıf da güncellenir; bu yüzden metne düz metin olarak yapıştırmayın, eklentiyle ekleyin.
Adım 6: Kaynakçayı Oluşturun ve Güncelleyin
Metnin sonunda (veya yönergenizin istediği yerde) boş bir satıra gelin ve Mendeley Cite üzerinden Insert bibliography / kaynakça ekle komutunu kullanın. Kaynakça, metinde atıf verdiğiniz kayıtlardan otomatik üretilir; atıf vermediğiniz kayıtlar listeye girmez.
- Yeni atıf ekledikten sonra kaynakçanın yenilendiğini kontrol edin.
- Kaynakça başlığını (ör. “Kaynakça” veya “References”) Word’de kendiniz yazın; eklenti genellikle yalnızca listeyi üretir.
- Teslimden önce PDF veya yazdırma önizlemesinde satır sonlarını, İtalik dergi adlarını ve DOI’leri gözden geçirin.
Uzun tezlerde bölüm sonu yerine tek bir kaynakça yaygındır; bölüm yönergenize uyun. İçindekiler ve başlık stilleri için Word’de otomatik içindekiler rehberi tamamlayıcıdır.
Adım 7: PDF Üzerinde Not ve Vurgu Kullanın
Mendeley’nin PDF okuyucusunda metni vurgulayabilir, yapışkan not ekleyebilirsiniz. Notlar kayda bağlı kaldığı için “şu makalede yöntem şöyleydi” diye aramak kolaylaşır. Ödev yazarken her PDF’i yeniden okumak yerine notlarınıza bakarak özet çıkarın; yine de atıf verirken iddiayı orijinal metinden doğrulayın.
Sık Yapılan Hatalar
- Künyeyi kontrol etmeden kaynakça üretmek: Eksik yıl veya bozuk yazar adı tüm listeyi zayıflatır.
- Atıfı düz metin yapıştırmak: Stil değişince veya kaynak güncellenince metin eski kalır.
- Okumadığı kaynağı eklemek: Yönetici araçları kaynak göstermeyi kolaylaştırır; etik sorumluluk sizdedir.
- Web sayfalarını eksik kaydetmek: Erişim tarihi ve URL alanlarını doldurun.
- Farklı stilleri karıştırmak: Metinde APA, kaynakçada başka bir stil bırakmayın.
Mendeley mi Zotero mu?
İkisi de ücretsiz kaynak yönetiminde yeterlidir. Mendeley PDF odaklı arayüzü ve not alma özellikleriyle öne çıkar; Zotero tarayıcı eklentisi ve açık eklenti ekosistemiyle sık tercih edilir. Önemli olan aracı seçmek değil, künyeleri düzenli tutmak ve Word eklentisiyle atıf vermektir. Bir araçta başladıysanız dönem ortasında diğerine geçmek mümkün ama zaman alır; mümkünse tek araçta kalın.
Örnek Senaryo: Dönem Ödevi Kaynakçası
Diyelim ki eğitim bilimleri dersi için “uzaktan eğitimde öğrenci motivasyonu” konulu bir ödev yazıyorsunuz. İzlenecek yol şöyle olabilir:
- Google Akademik ve DergiPark’tan 8–12 ilgili makalenin PDF’ini indirin.
- PDF’leri Mendeley’de “Uzaktan eğitim ödevi” klasörüne ekleyin.
- Her kaydın yazar, yıl, dergi ve DOI alanını kontrol edin; eksik olanları tamamlayın.
- Word’de APA 7 stilini seçip giriş ve tartışma bölümlerinde eklentiyle atıf verin.
- Son sayfada kaynakçayı ekleyin; atıf vermediğiniz iki makaleyi listeden çıkarmak için metindeki atıfları silin veya hiç eklemeyin.
- Teslimden bir gün önce kaynakçayı PDF önizlemede okuyun: İtalikler, noktalama ve DOI linkleri bozulmuş mu bakın.
Bu düzen, son gece “kaynakça nasıl olacak?” paniğini büyük ölçüde azaltır. Kaynakları erken toplamak, yazım aşamasında hangi iddiayı hangi çalışmayla destekleyeceğinizi görmenizi de kolaylaştırır.
Çevrimdışı Çalışma ve Yedek
Masaüstü uygulaması çevrimdışıyken de kütüphaneyi açmanıza izin verir; yeniden çevrimiçi olduğunuzda değişiklikler senkronize olur. Önemli bir teslim öncesinde kütüphaneyi dışa aktararak (BibTeX veya RIS) ek bir yedek almanız iyidir. Bilgisayar formatlamak veya hesap sorunları yaşamak nadir değildir; yedek, aylarca biriktirdiğiniz künyeleri kurtarır.
Grup ödevlerinde herkesin aynı Mendeley grubunu kullanması karışıklığı azaltır; yine de nihai Word dosyasında atıfların tek bir hesaptan üretilmiş olması, stil tutarlılığı açısından daha güvenlidir. Grupta kimlerin hangi kaynağı eklediğini klasör notlarıyla belirtmek işe yarar.
Sıkça Sorulan Sorular
Mendeley tamamen ücretsiz mi?
Temel hesap ve Word eklentisi ücretsiz kullanılabilir. Depolama kotası aşıldığında ek alan için ücretli planlar sunulabilir; çoğu öğrenci ödevi için ücretsiz kota yeterlidir. Güncel limitleri resmi siteden kontrol edin.
Mendeley ile APA 7 kaynakça oluşturabilir miyim?
Evet. Word eklentisinde stil listesinden APA 7’yi seçin, atıfları eklentiyle ekleyin ve kaynakçayı otomatik üretin. Otomatik çıktıyı yine de dersin yazım kılavuzuyla karşılaştırın.
PDF ekledim ama yazar ve yıl boş kaldı. Ne yapmalıyım?
Kaydı açıp DOI ile yeniden çekmeyi deneyin veya alanları makalenin ilk sayfasındaki künyeden elle doldurun. Taranmış veya korumalı PDF’lerde otomatik okuma sık başarısız olur.
Aynı makaleyi iki kez ekledim. Kaynakçada çift görünür mü?
Kütüphanede birleştirme (merge) veya yinelenenleri silme adımlarını kullanın. Metinde farklı kayıtlara atıf verdiyseniz kaynakçada iki satır çıkabilir; tek kayda indirip atıfları güncelleyin.
Mendeley’den Zotero’ya geçiş mümkün mü?
Evet. Mendeley’den BibTeX veya RIS dışa aktarıp Zotero’ya içe aktarabilirsiniz. PDF’lerin ve notların tamamı her zaman birebir taşınmayabilir; geçişten önce yedek alın.
